يكي از تحولاتي كه تاريخ مطبوعات را تحت‌تأثير قرار داد، ظهور نشريات محلي در مقابل نشريات سراسري بود.نشريات محلي برخلاف نشريات سراسري از مخاطب عام و گسترده در سراسر كشور برخوردار نبوده و به اخبار ملي و موضوعات عمومي نمي‌پردازند بلكه فقط در سطح يك محدوده جغرافيايي مشخص (نظير يك استان، شهر يا بخش) و با مخاطباني محدود به چاپ مي‌رسند و اهداف و كاركردهايي متفاوت از نشريات سراسري دارند.بايد پذيرفت ساكنان تهران نيز نيازها، دغدغه‌ها و مشكلاتي دارند كه شايد هرگز در نشريات سراسري چاپ همين شهر انعكاس نيابند. تهران و ساكنانش، ساليان دراز است در حصار مقتضيات و الزامات پايتخت گرفتارند و مسائل و مشكلات آنها اغلب زير سايه مسائل كلان كشور كه در پايتخت تمركز يافته، پنهان شده و مورد غفلت قرار گرفته است و ساكنان تهران نيز همانند ساكنان ديگر استان‌ها و شهرهاي كشور، هرگز تصوير روشني از خود و مشكلات و مسائل خود در نشريات سراسري نديده‌اند.به اين ترتيب، وجود نشريه يا نشرياتي كه فارغ از مسائل مبتلا به پايتخت و مناسبات و مقتضيات آن به ارائه تصويري روشن از جريان زندگي در شهر تهران و مشكلات پيش روي ساكنان آن بپردازد، ضروري به‌نظر مي‌رسيد. فعاليت نشريات بيست‌ودوگانه همشهري محله، تجلي حيات نشريات محله‌اي به‌صورت مستقل از نشريات سراسري و محلي است؛ امري كه مي‌توان ادعا كرد براي اولين بار در تهران صورت پذيرفته است.نوشتار زير خلاصه‌اي از پژوهشي است با عنوان نقش همشهري محله در ارتقاي مشاركت اجتماعي شهروندان تهراني كه توسط نويسنده مطلب به‌عنوان پايان نامه دوره كارشناسي ارشد روزنامه نگاري تهيه شده است. در اين پژوهش همشهري محله منطقه 18 به عنوان نمونه مورد بررسي قرار گرفته است.مجموعه نشريات همشهري محله 5سال است به‌صورت هفتگي و منظم، ويژه مناطق بيست‌ودوگانه شهر تهران، در 16 صفحه رنگي، با شعار هر محله، يك همشهري توليد و عرضه مي‌شود‌. بازيابي هويت شهر تهران به‌عنوان پايتخت كشور هدف اصلي انتشار نشريات بيست‌ودوگانه همشهري محله است. اهداف همشهري محلهمهم‌ترين اهداف نشريات بيست‌ودوگانه همشهري محله را مي‌توان در موارد زير خلاصه كرد:1- ايجاد همگرايي محلي2- ترويج فرهنگ شهروندي 3- هويت بخشي محلي4- افزايش مشاركت‌هاي مردمي5- ايجاد ارتباط ميان شهروندان و مديران شهري براي سازماندهي خدمات شهري. همشهري محله 18منطقه 18 يكي از وسيع‌ترين و پرجمعيت‌ترين مناطق شهر تهران است. اين منطقه كه در منتهي‌اليه جنوب غربي تهران واقع شده، يك هشتم مساحت شهر تهران را در بر گرفته و از كل وسعت منطقه، بيش از 70درصد در حريم شهر تهران و كمتر از 30درصد، داخل محدوده شهر قرار گرفته است. بافت منطقه، مختلط از افراد بومي و مهاجر است. از يك سو بافت قديمي و نيمه روستايي منطقه 18 و وجود اراضي وسيع كشاورزي در آن و از سوي ديگر، فعاليت كارخانه‌هاي بزرگ و وجود بازار آهن و بازار مبل و همچنين وجود صنايع مزاحم و آلاينده در آن، اين منطقه را از ويژگي‌هاي خاصي برخوردار كرده‌است.نشريه همشهري محله طي 5سال فعاليت در سطح منطقه18، با تركيبي از خبرنگاران بومي و غيربومي، كوشيده به‌عنوان رسانه محلي ساكنان منطقه منشا اقدامات مثبت در سطح منطقه باشد. از آنجا كه هدف اصلي اين نوشتار، بررسي ميزان تاثير‌گذاري نشريه همشهري محله منطقه18 در حوزه‌هاي فرهنگي و اجتماعي زندگي ساكنان منطقه است، از اين‌رو به‌صورت اجمالي به معرفي اقدامات صورت گرفته توسط اين نشريه در دوحوزه مورد نظر مي‌پردازيم:حوزه فرهنگي1- معرفي مراكز فرهنگي منطقه نظير فرهنگسرا، خانه‌هاي مشق، خانه‌هاي فرهنگ، كتابخانه‌ها، سينما تماشا (تنها سينماي منطقه) و... و انعكاس دائمي اخبار مربوط به فعاليت‌ها و برنامه‌هاي اين مراكز 2- معرفي هنرمندان و اصحاب فرهنگ منطقه3-تلاش در جهت تجليل از ايثار گران منطقه و احياي فرهنگ ايثار و مقاومت از طريق اختصاص يك صفحه ثابت به گفت‌وگو با خانواده‌هاي معظم شهدا، جانبازان و آزادگان منطقه 4- تلاش در جهت معرفي شاخص‌هاي فرهنگ شهر‌نشيني 5- تلاش در جهت بالا بردن سطح آگاهي ساكنان منطقه به‌منظور جلوگيري از بروز حوادث و جرائم6- تلاش در جهت ترويج فرهنگ سواد آموزي و ارتقاي سطح سواد ساكنان منطقهاقدامات در حوزه اجتماعي:1- معرفي طرح‌ها و برنامه‌هاي اجرا شده توسط شهرداري منطقه 2- طرح معضلات اجتماعي موجود در سطح منطقه، تلاش در جهت تحليل اين معضلات و زمينه‌هاي ايجاد آن و ارائه راهكار براي مقابله با اين معضلات.از ديدگاه خوانندگان براي بررسي كيفيت عملكرد نشريه همشهري محله 18 در حوزه‌هاي فرهنگي و اجتماعي- از ديدگاه ساكنان منطقه - از ميان جامعه آمار ي متشكل از كل ساكنان منطقه 18 به غيراز خردسالان و بيسوادان، با روش نمونه‌گيري غيراحتمالي- دردسترس، نمونه‌اي شامل 96 نفر از خوانندگان اين نشريه انتخاب شد و اطلاعات مورد نياز جهت اين پژوهش، از طريق توزيع پرسشنامه در ميان اين افراد جمع‌آوري شد. * تحليل جمعيت‌شناختي پاسخگويان پرسشنامه نشان مي‌دهد كه 55.3 درصد خوانندگان همشهري محله 18 را مردان و 44.7 درصد را زنان تشكيل مي‌دهند كه ميانگين سني آنها 16تا 52 سال برآورد شد. از اين ميان، 2.2 درصد تحصيلات ابتدايي،8.6 درصد سيكل، 44.1درصد ديپلم، 25.8 درصد فوق ديپلم، 18.3 درصد ليسانس و 1.1 درصد تحصيلات بالاتر از ليسانس داشتند.* ميزان مطالعه نشريه همشهري محله توسط اين افراد به اين شرح برآورد شد: خيلي زياد (12.9درصد) / زياد (36.6 درصد ) / كم (39.8 درصد) / خيلي كم (10.8 درصد)* بررسي آراي پاسخگويان نشان مي‌دهد مهم‌ترين دلايلي كه ساكنان منطقه 18 را به مطالعه همشهري محله ترغيب مي‌كنند به‌ترتيب اهميت عبارتند از:1- آگاهي از اخبار منطقه و محله زندگي خود (54.3 درصد)2- آشنايي با نهاد‌هاي اجتماعي، فرهنگي، آموزشي و ورزشي فعال در منطقه و فعاليت‌هاي آنها (17 درصد)3- آشنايي با چهره‌هاي موفق و فعال منطقه در زمينه‌هاي مختلف (8.5 درصد)4- سرگرمي (7.4درصد)5- آگاهي از طرح‌ها و برنامه‌هاي شهرداري منطقه (5.3 درصد )6- پيگيري روند رسيدگي به مشكلات و نارسايي‌هاي موجود در منطقه (4.3درصد)7- آگاهي از طرح‌ها و برنامه‌هاي در حال اجرا در منطقه (3.2 درصد)نتايج * 71.3 درصد ساكنان منطقه معتقدند كه مطالعه همشهري محله موجب افزايش علاقه، حساسيت و دقت ساكنان منطقه نسبت به مسائل مربوط به منطقه و محل سكونتشان مي‌شود و در مقابل، 28.7 درصد آنان مطالعه اين نشريه محلي را در زمينه يادشده داراي تاثير چنداني نمي‌دانند.* به اعتقاد 52.7 درصد ساكنان منطقه، همشهري محله در جهت معرفي معيارهاي فرهنگ شهرنشيني عملكرد موفقي داشته است، در حالي‌كه 47.3 درصد آنان عملكرد نشريه را در اين زمينه، ضعيف ارزيابي مي‌كنند.*50 درصد ساكنان منطقه اعلام كرده‌اند با مطالعه مطالب و گزارش‌هاي همشهري محله، به مشاركت در برنامه‌هاي آموزشي، فرهنگي و اجتماعي در سطح منطقه ترغيب شده‌اند و در مقابل در اتفاقي جالب توجه، به همين نسبت يعني 50درصد ساكنان منطقه نيز اعلام كرده‌اند مطالعه اين نشريه در ميزان اشتياق آنها براي مشاركت در برنامه‌هاي اجرا‌شده در سطح منطقه تغيير چنداني ايجاد نكرده است.*60.9 درصد ساكنان منطقه اعلام كرده‌اند كه مطالعه مطالب همشهري محله در زمينه فرهنگ آپارتمان نشيني و ملزومات اين شيوه زندگي و وظايف همسايگان در قبال يكديگر، باعث شده آنها توجه بيشتري نسبت به رعايت حقوق همسايگان در آپارتمان و محله خود داشته باشند اما در مقابل، 39.1 درصد ساكنان منطقه، مطالب همشهري محله در اين زمينه را بر روابط خود با همسايگانشان داراي تاثير قابل توجهي ندانسته‌اند.* بررسي آراي پاسخگويان نشان مي‌دهد 51 درصد ساكنان منطقه به واسطه مطالعه همشهري محله، مشاركت زيادي در طرح‌ها و برنامه‌هاي اجرا شده توسط شهرداري منطقه ( نظير طرح تفكيك زباله‌ها، طرح مبارزه با جانوران موذي، طرح 137 و...) داشته‌اند در حالي‌كه مطالب اين نشريه بر ميزان مشاركت 49درصد ساكنان منطقه در طرح‌هاي شهرداري منطقه چندان تاثير‌گذار نبوده است.*71.7 درصد ساكنان منطقه اعلام كرده‌اند مطالعه مطالب همشهري محله در زمينه حفظ اموال عمومي (نظير چراغ‌هاي روشنايي خيابان‌ها، وسايل نقليه عمومي، بوستان‌ها و...) و عواقب ناخوشايند ناشي از آسيب‌رساني به اين اموال، باعث شده آنها نسبت به حفظ اموال عمومي منطقه و تذكر به افراد متخلف در اين زمينه، حساس‌تر شوند و در مقابل، 28.3 درصد ساكنان منطقه معتقدند كه مطالب همشهري محله در زمينه ياد‌شده داراي تاثير كمي بوده است.*34.8 درصد ساكنان منطقه معتقدند كه همشهري محله با انعكاس اخبار فعاليت‌هاي مراكز نهضت سواد آموزي فعال در سطح منطقه و گفت‌وگو با سواد‌آموزان موفق منطقه توانسته در زمينه تشويق افراد كم سواد و بيسواد منطقه به شركت در كلاس‌هاي نهضت سواد آموزي عملكرد موفقي داشته باشد، در حالي‌كه 65.2 درصد ساكنان منطقه، عملكرد همشهري محله در اين زمينه را ضعيف و ناموفق ارزيابي مي‌كنند.*58.5 درصد ساكنان منطقه اعلام كرده‌اند كه مطالعه مطالب همشهري محله درباره طرح تفكيك زباله‌هاي خشك و تر، اقدامات صورت گرفته در اين زمينه و فوايد اجراي اين طرح، آنها را به تفكيك زباله‌هاي منازل خود ترغيب كرده است و در مقابل، 41.5 درصد ساكنان منطقه، اثرگذاري همشهري محله در اين زمينه را ضعيف ارزيابي كرده‌اند.*44.1 درصد ساكنان منطقه، اشتياق خود به مطالعه بيشتر كتاب و استفاده از كتابخانه‌هاي منطقه را نتيجه مطالعه مطالب همشهري محله در زمينه كتاب و كتابخواني و معرفي كتابخانه‌هاي منطقه و امكانات و فعاليت‌هاي آنها دانسته‌اند؛ درمقابل، 55.9 درصد ساكنان منطقه از مطالب همشهري محله در اين زمينه تاثير چنداني نپذيرفته‌اند.* 62.4 درصد ساكنان منطقه معتقدند كه مطالعه مطالب همشهري محله در حوزه بهداشت فردي و اجتماعي توانسته تا حد زيادي آنها را نسبت به بهداشت خود و جامعه‌شان و همچنين شركت در طرح‌هاي بهداشتي ( مانند واكسيناسيون هپاتيت B، اهداي خون و...) حساس‌تر و علاقه‌مند كند اما در مقابل، 37.6 درصد ساكنان منطقه اثر‌گذاري همشهري محله در اين زمينه را ضعيف ارزيابي كرده‌اند.*69.9 درصد ساكنان منطقه اعلام كرده‌اند كه در اثر مطالعه مطالب همشهري محله درباره ساكنان نيازمند منطقه و شرايط سخت زندگي آنها، تا حد زيادي نسبت به مشكلات زندگي هم‌محله‌اي‌هاي خود حساس‌تر شده و نسبت به آنها احساس مسئوليت بيشتري پيدا كرده‌اند؛ در مقابل، 30.1 درصد ساكنان منطقه معتقدند همشهري محله در اين زمينه چندان تاثير‌گذار نبوده است.*46.8 درصد ساكنان منطقه اعلام كرده‌اند كه آگاهي از مشكلات ساكنان نيازمند منطقه به واسطه مطالعه همشهري محله، تا حد زيادي باعث تشويق آنها به همكاري با مؤسسات و صندوق‌هاي خيريه فعال در منطقه جهت مشاركت در حل مشكلات نيازمندان منطقه شده است، در حالي‌كه 53.2 درصد ساكنان منطقه تاثيرگذاري همشهري محله در اين زمينه را ضعيف ارزيابي مي‌كنند.*بررسي آراي پاسخگويان نشان مي‌دهد كه ساكنان منطقه در بيان علت اصلي آشنا نبودن با همشهري محله و عدم‌مطالعه آن، موارد متعددي را مطرح كرده‌اند كه به‌ترتيب اهميت عبارتند از:1- توزيع نا‌مناسب نشريه در سطح منطقه (33.8 درصد)2- اطلاع رساني كم و نامناسب و عدم‌تبليغات (23.8 درصد)3- اهل مطالعه نبودن ساكنان منطقه (16.3 درصد)4- كمبود كيوسك روزنامه‌فروشي در سطح منطقه ( 12.5 درصد)5- كم سوادي و بي‌سوادي ساكنان منطقه (5 درصد)6- عدم‌اعتماد ساكنان منطقه به نشريه و غيرواقعي بودن مطالب آن ( 5 درصد )7- عدم‌توزيع رايگان نشريه (3.8 درصد)نتيجه گيري1- بررسي مجموع آراي ساكنان منطقه در زمينه اقدامات همشهري محله 18 در حوزه فرهنگي نظير معرفي معيار‌هاي فرهنگ شهرنشيني (شامل فرهنگآپارتمان نشيني، حفظ اموال عمومي، احترام به قوانين، حفظ پاكيزگي كوچه و محله، حفظ محيط‌زيست و...)، تشويق به سواد آموزي، ترغيب ساكنان منطقه به تفكيك زباله‌ها‌ي خشك و تر، گسترش فرهنگ كتابخواني‌، گسترش فرهنگ نوع‌دوستي، تشويق ساكنان منطقه به سينما رفتن و... نشان مي‌دهد كه بين انتشار نشريه همشهري محله و ارتقاي‌ سطح فرهنگي ساكنان منطقه 18‌، رابطه معنا داري وجود ندارد‌. 2- جمع بندي نظرات ساكنان منطقه درباره اقدامات همشهري محله 18 در حوزه اجتماعي نظير تشويق ساكنان منطقه به شركت در طرح‌ها و برنامه‌هاي اجرا شده در سطح منطقه مانند طرح تفكيك زباله‌ها، طرح مبارزه با جانوران موذي، طرح 137، طرح ارتقاي بهداشت فردي و اجتماعي و... و جلب مشاركت آنها در زمينه‌هايي چون حفظ اموال عمومي منطقه، حفظ پاكيزگي كوچه‌ها و معابر، دستگيري از ساكنان نيازمند منطقه و... نشان مي‌دهد كه بين انتشار نشريه همشهري محله و ارتقاي ميزان مشاركت اجتماعي ساكنان منطقه 18، رابطه معناداري وجود دارد. از پاسخ‌هاي ساكنان منطقه 18 چنين برمي‌آيد كه ميزان مشاركت آنان در طرح‌ها و برنامه‌هاي اجرا شده در سطح منطقه، پس از شروع فعاليت همشهري محله در اين منطقه، نسبت به زمان پيش از آن، افزايش نسبتا قابل ملاحظه‌اي يافته است و اين به معناي موفقيت اين نشريه محلي در ارتقاي ميزان حساسيت و توجه ساكنان منطقه نسبت به اتفاقات پيرامون خود و تشويق آنان به مشاركت و ايفاي نقش در امور جاري محله و منطقه سكونت خود است. مشاركت به معناي شركت داوطلبانه، ارادي و آگاهانه افراد، گروه‌ها و سازمان‌هاي تشكيل‌دهنده يك جامعه در فعاليت‌هاي اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي آن براي رسيدن به توسعه پايدار‌، متوازن و همه جانبه زندگي تعريف شده است و گسترش مشاركت‌هاي مردمي - به‌عنوان يكي از زمينه‌هاي اساسي پيشبرد برنامه‌هاي توسعه ملي- از وظايف مهم وسايل ارتباط جمعي است.دكتر ساروخاني درباره ظرفيت‌هاي قابل ملاحظه وسايل ارتباط جمعي براي ايجاد حس همدلي و روحيه تعاون و مشاركت در ميان افراد جامعه معتقد است: مخصوصا در جوامع جديد كه در آن با امحاي نسبي سلك‌ها و جماعت‌ها مواجهيم، با افرادي برخورد مي‌كنيم كه در انبوه وسيع شهر و با كاستي روابط سنتي، در تنهايي بي‌سابقه‌اي به سرمي‌برند؛ حال، صداي راديو، تصوير تلويزيون يا نوشته روزنامه، ابزاري است در راه احساس تعلق اجتماعي. با خواندن روزنامه، احساس مي‌كنيم ما هم حلقه‌اي از زنجير جامعه‌ هستيم. ما هم مانند هزاران نفر اين وسيله را مطالعه مي‌كنيم. پس، احساس اشتراك، تعلق و پيوند متقابل خواهيم داشت. با مطالعه روزنامه، از حوادث محيط پيرامون خود اطلاع مي‌يابيم؛حوادثي كه از آن ماست. پس وسيله ارتباطي، همچون پلي بين افراد جامعه عمل مي‌كند و آنان را از تعلقشان به يك كل آگاه مي‌سازد. مشاركت در حيات اجتماعي، مستلزم آگاهي از حوادث آن است و بالعكس. بنابراين، مطالعه روزنامه يا استفاده از هر وسيله ارتباطي ديگر، موجبات مشاركت فعالانه‌تري در حيات جمعي را فراهم مي‌آورد و به‌نظر مي‌رسد همشهري محله توانسته با مطلع كردن ساكنان منطقه از حوادث و اتفاقات پيرامونشان، احساس اشتراك و تعلق متقابل در ميان آنان ايجاد كرده و زمينه مشاركت فعالانه‌تر آنان را در زندگي جمعي در سطح منطقه، فراهم آورد. تقويت جايگاه اين نشريه محلي و زمينه‌سازي‌ جهت دسترسي حداكثري شهروندان تهراني به آن، مي‌تواند نويد بخش مشاركت آگاهانه و فعالانه‌تر ساكنان تهران در طرح‌ها و فعاليت‌هاي اجرا شده يا در حال اجرا در اين كلانشهر باشد.

پيامبر اكرم (ع)‌