جامعه‌اطلاعاتی- همشهري‌آنلاين:
نشست عصر سمينار ملی فضای مجازی، ملاحظات اخلاقي، حقوقي و اجتماعي با سخنان دكتر فرهاد اعتمادي، مدير گروه ارتباطات كميسيون ملي يونسكو آغاز شد.

دكتر فرهاد اعتمادي: تحقيقات ايران درباره مديريت شبكه و راهبري اينترنت نازل است

به گزارش همشهري‌آنلاين اين سمينار روز دوشنبه،23‌آذر در تالار دانشكده مطالعات جهان دانشگاه تهرانبرگزار شده بود.

دكتر فرهاد اعتمادي در سخنراني خود با اشاره به اينكه در سال‌هاي اخير  توسعه و گسترش سريع فن‌آوري‌هاي نوين اطلاعاتي و ارتباطي، مسائل حقوقي، سياسي، اجتماعي و فرهنگي متعددي را در سطوح ملي و بين‌المللي مطرح كرده است ، گفت:براي عده‌اي از نويسندگان، اينترنت مترادف با دموكراسي جهاني است زيرا برخلاف رسانه‌هاي سنتي، در اينترنت ارتباط دوسويه است و به كاربران اجازه مي‌دهد تا تنها شنونده نباشند،اما در مقابل اين نگرش مثبت عده اي نيز به اين واقعيت اشاره مي‌‌كنند كه بسياري از مردم جهان، عملاً به شبكه دسترسي ندارند و در مناطقي هم كه امكان دسترسي فراهم است، تسلط زبان انگليسي و فرهنگ غربي معضل بزرگي ايجاد كرده است.

مدير گروه ارتباطات كميسيون ملي يونسكوبا اشاره  به اين نكته كه مسئله مديريت‌ شبكه و راهبري اينترنت در غالب پژوهش‌هاي انجام شده در خصوص ابعاد حقوقي، اخلاقي و اجتماعي اينترنت، از خاطر رفته و كمتر به آن توجه مي‌شود گفت:  متاسفانه در كشورهاي درحال توسعه، از جمله كشورمان، تحقيقات مناسبي پيرامون اين مسئله انجام نشده ‌است واين پژوهش‌ها نازل وناكافي هستند و بايد امكانات و پژوهش‌هاي بيشتري در اين زمينه صورت بگيرد.

دكتر اعتمادي در اين سخنراني  ‌با بررسي اختلافات كشورهاي درحال توسعه با ايالات متحده در اجلاس جهاني سران دربارة جامعه اطلاعاتي بر سر مديريت شبكه جهاني اينترنت، ديدگاه‌هاي حقوقي و سياسي مختلف كشورها پيرامون اين مسئله مورد بحث و بررسي قرار داد.

دكتر ابراهيم‌آبادي:21 ميليون نفر در ايران به اينترنت دسترسي دارند

پس از سخنان دكتر اعتمادي دكتر حسين ابراهيم ‌آبادي، عضو هيأت علمي  پژوهشکده وزارت علوم، تحقيقات و فناوري با موضوع« وب؛ کارکرد‌های اجتماعی و ملاحظات فرهنگی» به سخنراني پرداخت.

وي با اشاره به همزماني اين سمينار با جشن  40 سالگی اینترنت گفت: عالم مجاز رنگ واقعی به خود گرفته و جدا کردن آن از واقعیت‌ها  سخت دشوار است و به جرات مي‌توان مدعي شد كه  \"مجاز\"واقعی و\"واقعی\"مجاز است و امر مجازی و واقعی در یک تعامل دیالکتیکی در کنش و واکنش مستمر و برساختن دائمی همدیگرند؛ به نحوی که به سختی می‌توان یکی را مبدا و اصل و دیگری را فرع و مشتق از دیگری دانست. به این ترتیب عصر جدید دوره تعامل و ترابط مجاز و واقعیت است چرا که رویدادها در فضای مجازی با بافت‌های متنوع انسانی و اجتماعی همجوشی ناگسستنی پیدا کرده‌اند.

ابراهيم آبادي با تکیه بر نظریه ویگوتسکی  كه معتقد است، هر نوع رشد و تحولی و اساسا یادگیری که انسان همواره به آن محتاج است، ریشه در زمینه‌های اجتماعی دارد و در تعامل با موقعیت‌های محیطی امکان‌پذیر می‌شود، افزود:در عصر جدید، دانش و عمل انسان بدون توجه به فضای مجازی نمی‌تواند رنگ واقعیت بپذیرد. به دیگر بیان، سخن گفتن از فضای مجازی فانتزی تلقی نمی‌شود  و امر مجازی، موضوعی نمایشی به حساب نمی‌آید؛ بلکه این فضا بخش مهمی از واقعیت اجتماعی و ساختار حقیقت زندگی امروز انسان را آشکار می سازد.

عضو هيات عملي پژوهشكده وزارت علوم، تحقيقات وفنآوري با اشاره به ديدگاه آنتوني گيدنز  درباره اينتر نت كه آن را پدیدآمدن صورت‌های پسا‌صنعتی نامیده که تسهیل می‌کند و سرعت می‌بخشد گفت: ما هم‌اکنون به دلیل آنچه که ادراک و با آن زندگی می‌کنیم ،می‌توانیم ناخرسندی خود را از تعریف گیدنز اعلام کنیم چرا كه اکنون اینترنت و در کانون آن وب، از این تعریف فراتر رفته است و دیگر ابزاری برای تسهیل و سرعت بخشیدن نیست، بلکه خود محیط زندگی است.

 وي اینترنت و محیطی به نام وب  را فضايي دانست كه به شدت با بافت فرهنگی و مناسبات انسانی پیوند خورده و هم‌افق با تحولات اجتماعی و اقتصادی، در حال تغییر و نو آوری در الگوها و ابزارها است.

به گفته‌ حسين‌آبادي  در حال حاضر فناوری های اطلاعات و ارتباطات به طور عام و شبکه وب به طور خاص سرچشمه تحولات بسیار چشمگیری شده‌اند. اما به دلیل بدیهی بودن، ما آن را به درستی حس و درک نمی کنیم.

وي با ذكر ديدگاه ژوزف شومپیتر ، نظريه‌پرداز و اقتصاد دان كه گفت: هیچ چیز به اندازه‌ی یک امر بدیهی فریبنده نیست گفت:بنابر گزارش پايگاه اينترنتي نيشن استيت  تا پايان سال 2008، بيش از يك ميليارد و هجده ميليون نفر از مردم دنيا از طريق اينترنت خانگي و يا محل كار به شبكه جهاني دسترسي پیدا کرده‌اند كه در مورد ايران اين آمار بر اساس گزارش روابط عمومي شركت مخابرات ايران در سال  1387 بيش از 21 ميليون نفر مي‌باشد.
وي افزود: این دو گزارش معنایی ندارد به جز ریشه دواندن سریع و پرفشار فضای مجازی در زندگی و مناسبات اجتماعی انسان ،اگرچه درباره کم وکیف تاثیر یا رابطه فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی ازجمله شبکه وب با ساختار، روابط و الگوهای اجتماعی و فرهنگی دیدگاه‌های متفاوت و گاه متعارضی وجود دارد.

ابراهيم‌آبادي سپس به ديدگا‌ه‌هاي برخي از متفكران در اين زمينه همانند شولت(2000) ، بل  (1999)،کستلز  (1999) و شیلر (1998) با خاستگاه های متفاوت فکری اشاره كرد و گفت: اکثریت قریب به اتفاق نظریه‌پردازان بر ظهور یک زیست اجتماعی و اقتصادی نوین حول محور؛ فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات اتفاق نظر خود را نشان داده اند. به عبارت دیگر  به رغم اختلاف نظر درباره برانگیزاننده‌های توسعه‌ی فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی و همچنین پیامدهای اجتماعی، فرهنگی و اخلاقی آن، در این اصل مهم که شبکه‌های ارتباطی و اطلاعاتی نقش محوری در تحول آفرینی جامعه آینده خواهند داشت، اختلاف در خوری مشاهده نمی‌شود.

 وي سپس به بيانيه باشگاه روم که یکی از مراکز راهبردی جهان به شمار میآید، اشاره كرد و گفت اين بيانيه  ابعاد این تحول را آشکارتر می‌سازد و سپس به بخشي از اين بيانيه اشاره كرد وافزود: این باشگاه در بخشی از این بیانیه خود(2003) که در ژنو منتشرشد، آورده است : جامعه معرفتی و اطلاعاتی مبتنی بر شبکه، نوعی دگرگونی پارادایمی در الگوی صنعتی دو قرن گذشته است. جامعه‌ای جدید که  می‌تواند الگوهای نوینی از ساخت و رفتار اجتماعی ارائه کند، و مي‌تواند پيوندها و روابط بين انسان‌ها، ملت‌ها و اديان را بازتعريف كند.
ابراهيم‌آبادي با اشاره به اين نكته كه فنآوری‌های اطلاعات وارتباطات که پیشانی جامعه جدید به حساب می‌آیند، به ویژه اینترنت و شبکه وب بيش از آنكه پديده‌اي فني باشند، پديده‌اي انساني و اجتماعي يا دست كم پديده‌اي اجتماعي- فني به حساب مي‌آيندبه ديدگاه  يكي از نظريه‌پردازان اين عرصه به نام  برنزلي  (1991-1990) اشاره كرد و گفت كه اين نظريه‌پرداز وب را دارای ماهیت و کارکردی کاملا اجتماعی می‌داند  و  آن  را با  سه كارويژه اصلي تعريف مي‌كند كه عبارتند از توسعه شبكه‌هاي اجتماعي ، همكاري  و اعتماد  كه طبيعي است با چنين رويكردي( سه گانه برنزلي) اینترنت و به طورخاص شبکه وب در مسیر تحولات، دگرگونی‌ها و اصلاحات اجتماعی قرن حاضر می‌تواند کارکرد‌های متنوع اجتماعی و فرهنگی داشته باشد.

وي سپس به سه گانه نوآوری، پشتیبانی و حمایت اشاره كرد و گفت: نوآوری و نوسازی در روابط اجتماعی و مناسبات انسانی، پشتیبانی از توسعه شبکه‌های اجتماعی و کمک به شکل‌گیری خلاقانه الگوهای ارتباطی جدید، و درنهايت کمک به ایجاد و گسترش جامعه یادگیرنده سه محوري است كه بايد روي آنها كار و بستر سازي كرد.

ابراهيم‌آبادي سپس همچنین برخی ملاحظات فرهنگی و دیدگاه های انتقادی مربوط به گسترش فضای مجازی را مورد توجه و نقد قرار داد.

دكتر نوربخش: سياست چندساله ايران در مقابله با هرزه نگاري ناكارآمد است

عنوان سخنراني دكتر يونس نوربخش كه رياست مركز مطالعات بين‌المللی دينی دانشگاه تهران را عهده‌دار است «هرزه‌نگاری اینترنتی در ایران و نقش خانواده در کنترل آن» بود كه كاري مشترك با محمد مهدی مولایی بود.

يونس نوربخش در آغازسخنان خود گفت با اشاره به آمار و ارقام  صنعت هرزه‌نگاری در جهان كه بخش قابل توجهی از دنیای اینترنت را تسخیر کرده و اغلب کاربران اینترنتی هرکدام تا حدی با آن مواجه بوده‌اند گفت:در ایران در نتایج اغلب تحقیقات و پژوهش‌های رسمی درباره رفتار کاربران اینترنتی معمولا کمتر نشانی از مصرف هرزه‌نگاری دیده می‌شود، اما مشاهدات غیررسمی و مهم‌تر از آن گزارش‌های مربوط به نتایج جست‌وجوی کاربران ایرانی در سایت‌های موتور جست‌وجو نشان از مصرف بالا و تاحدی غیرمتعارف هرزه‌نگاری اینترنتی در ایران است.

 وي اصلی‌ترین مشتریان این وب‌سایت‌‌ها و محصولات اینترنتی را  نوجوانان دانست که در کنار کودکان بیشتر از سایر رده‌های سنی در معرض آسیب‌های هرزه‌نگاری قرار دارند.

 رئيس مركز مطالعات بين‌المللی دينی دانشگاه تهران سياست مقابله با هرزه‌نگاری در ایران، را  فیلترینگ به‌شکل گسترده و گاه افراطی دانست و گفت: اگرچه سیاست برخورد با گردانندگان سایت‌های هرزه‌نگاری ایرانی نیز اخیرا از سوی مراجع قضایی و امنیتی دنبال شد، اما از آنجایی که اغلب سایت‌های هرزه‌نگاری مالکیتی غیر ایرانی دارند و از سویی برای مقابله با فیلترینگ اینترنتی، ابزارهای فیلترشکن فراوانی وجود دارد، این‌گونه سیاست‌ها براي مقابله  با اين مسئله كمتر موفقيت آميز بوده است. در این شرایط به‌نظر می‌رسد سلامت اخلاقی و جسمانی بخشی از نوجوانان جامعه تحت تاثیر استفاده از محصولات هرزه‌نگاری اینترنتی در معرض خطر باشد. مصرف هرزه‌نگاری در بین کودکان و نوجوانان در حالی اتفاق می‌افتد که اغلب والدین آنها به‌دلیل آشنا نبودن با قابلیت های اینترنت و تکنولوژی‌های جدید ارتباطی، اطلاعی از رفتارهای آنلاین فرزندان‌شان ندارند.

 وي تقویت سواد رسانه‌ای  به‌طور کلی و سواد دیجیتالی  یا سواد سایبر  به طور خاص برای استفاده از فضای مجازی را از جمله راه‌حل‌هايي دانست  كه می‌تواند موثرتر از فیلترینگ باشد.  نوربخش استفاده  از فيلترينگ در اندازه‌اي محدود را كاربردي دانست اما تاكيد كرد،سواد رسانه‌ای مفهومی است که به توانایی بخشیدن به مخاطبان برای استفاده آگاهانه و فعالانه از رسانه‌ها اشاره دارد و به كاربر مدد مي‌رساند كه آگاهانه‌تر با اين پديده برخورد كند.

وي افزود: در مفهوم جدیدتر سواد دیجیتالی یا سواد سایبر هدف آگاه‌ کردن کاربران در مواجه با دنیای مجازی است تا بتوانند قدرت کنترل استفاده‌ از این محیط جدید را بدست بیاورند. از این‌روی اقدامات آموزشی و اطلاع‌رسانانه برای گسترش سواد دیجیتالی در بین اعضای خانواده به‌خصوص والدین که آشنایی کمتری با این محیط دارند باید در دستور کار نهادهای دولتی و غیردولتی مرتبط قرار گیرد.

دكتر شكرخواه و بررسي ابعاد اخلاقي چهار سند اجلاس جامعه اطلاعاتي

آخرين سخنران اين سمينار ، دبير سمينار، دكتر يونس شكرخواهرئيس موسسه مطالعات آمريكاي شمالي و اروپاي دانشگاه تهران بود كه عنوان سخنراني خود را «ابعاد اخلاقي  جامعه اطلاعاتي» انتخاب كرده بود.

وي با ارائه تاريخچه‌اي از جامعه اطلاعاتي و نحوه شكل‌گيري‌آن گفت:جامعه اطلاعاتي در آغاز به مثابه پاليسي و گلوبال ديپلماسي مطرح شد به گونه‌اي كه در سال 1995 اجلاس G7 در بروكسل (كنفرانس رده بالاي وزيران) موضوع جامعه اطلاعاتي گلوبال را مطرح ساخت.
در همين حال در سال 1998 اتخاديه بين‌المللي ارتباطات دوربرد در نشست مينياپوليس  پيشنهاد داد تا تونس براي تشكيل  يك اجلاس دو مرحله‌اي درباره جامعه اطلاعاتي برنامه ريزي كند. اين امر در قطعنامه شماره  183/56  تصريح  شد.

شكرخواه سپس به گرد‌هم‌آيي سران جهان در دهه نود در ريودوژانيرو اشاره كرد و گفت: سران جهان  در سال 1992 در  ريودوژانيرو پيرامون  محيط زيست به بحث نشستند؛ در سال 1993 درباره  موضوع حقوق بشر سخن گفتند؛ در سال 1995 در  پكن به مسائل زنان و خانواده پرداختند. پنج سال بعد يعني در سال 2000 در  ژوهانسبورگ آفريقاي جنوبي موضوع  توسعه پايدار محور بحث‌ خود قرار دادند،اما همين سران جهان به دليل اهميتي كه براي پديده رو به تكوين جامعه اطلاعاتي و مسائل مرتبط با آن قائل بودند دوباربراي اين موضوع تشكيل جلسه دادند: سال 2003 در  ژنو و سال 2005 در تونس و هر دو بار تحت عنوان اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي (wsis) به بررسي مسائل پرداختند.
 وي به ارائه دو سند در پايان نخستين اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي در ژنو كه در روزهاي 10 تا 12 دسامبر سال 2003 برگزار شد،اشاره كرد و گفت:بيانيه اصول با 67 ماده و طرح اقدام  با 29 ماده كه 11 خط عملهم داشت.

 دكتر شكرخواه سپس به نشست  اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي در تونس كه در روزهاي 16 تا 18 نوامبر سال 2005 برگزار شد هم اشاره كرد و گفت كه  دو سند ديگر در اين اجلاس  صادر شد كه با عناوين تعهد تونس با 40 ماده و دستور جلسه تونس براي جامعه اطلاعاتي با 122 ماده كه 11  action lines   هم داشت شهرت پيدا كردند.

وي سپس به بيان برخي از بندهاي اين اسناد پرداخت و گفت:جامعه اطلاعاتي بايد بر اساس ارزش‌هاي مشترك جهاني و در جستجوي بالابردن خوبي‌هاي مشترك و بمنظور جلوگيري از سوء استفاده از تكنولوژي‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي باشد.

(a ايجاد قد‌م‌ها و فعاليت‌هائي براي احترام به صلح و تقويت ارزش‌هاي اصولي آزادي، تساوي، اتحاد، بردباري، مسئوليت مشترك و احترام به سرشت يا فطرت.

(b  تمام گروه‌هاي ذينفع و سرمايه‌گذار بايستي آگاهي خود را در مورد ابعاد اخلاقي استفادة از تكنولوژي‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي افزايش دهند.

C)همة بازيگران جامعه اطلاعاتي بايد در جستجوي بالابردن خوبي‌هاي مشترك، حفاظت از حريم خصوصي افراد و داده‌هاي خصوصي و طرح فعاليت‌هاي مناسب و معيارها و مقياس‌هاي پيشگيرانه مطابق با قانون، در برابر سوء استفاده از تكنولوژي‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي  باشند. سو استفاده‌هايي همچون فعاليت‌هاي غيرقانوني و ساير انگيزه‌هاي مربوط به تبعيض نژادي، نژاد پرستي، تفرق‌، دشمني، بيگانه ترسي، مسائل مربوط به عدم تساهل، نفرت، خشونت و انواع شكل‌هاي سوء استفاده از كودكان شامل pedophilia، تصاوير غير اخلاقي در مورد بچه‌ها و استفاده از كودكان براي كسب درآمد و بهره برداري از آنان و هر موجود زنده ديگري باشند.

D)دعوت از گروه‌هاي ذينفع و سرمايه‌گذار مربوطه، خصوصاً دانشگاه‌ها، براي دنبال كردن مطالعات روي ابعاد اخلاقي تكنولوژي‌هاي اطلاعاتي و ارتباطي

در ادامه اين سخنراني دكتر شكرخواه به موضوع ابعاد اخلاقي جامعه اطلاعاتي در هر چهار سند دو اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي پرداخت.

سمينار يك روزه فضای مجازی، ملاحظات اخلاقي، حقوقي و اجتماعي در حالي به كار خود پايان دادكه تعداد مخاطبان آن در مقايسه با سمينارهاي مشابه افزون‌تر بود.

[گزارش همشهري‌آنلاين از سمينار ملي ملاحظات فضاي مجازي- 1]