جامعهاطلاعاتی- زهرا رفيعي:
40 سال پيش اگر كسي براي شما علامت :) را ميكشيد شايد برايتان مفهومي نداشت
اما امروزه اگر در فضاي چت يا همان گفتوگو در اينترنت اين علامت را براي كسي بفرستيد ديگر بيمعنا نخواهد بود
آن طرف خط مفهوم لبخند را تقريبا آنطور كه اين طرف خط مد نظرش بوده فهميده است. فضاي مجازي آنچنان در زندگي روزمره گسترده شده كه ديگر نميتوان به راحتي بدون آن زندگي كرد و حتي مرز ملموسي بين واقعيت و مجاز ايجاد كرد. آدمها در اين فضا به هم ابراز علاقه، خشم، دوستي، دشمني، نفرت، همبستگي و... ميكنند؛ تازگيها هم كه دروكردن محصولات يا دور كردن كلاغها از مزرعه يك دوست كه در همسايگي شما قرار دارد براي امتياز بيشتر يا اثبات دوستي در قالب بازي مزرعه كشاورزي سايت فيس بوك فراهم شده است. اين دست بازيها و سايتها مناسبات و تعاملات اجتماعي شما را ميسازد و هويتي به شما ميدهد كه شايد با هويت واقعي شما تفاوتي از زمين تا آسمان داشته باشد.
حضور در فضاي مجازي ملاحظات اخلاقي، اجتماعي و حقوقي خاص خود را دارد. نميتوان اين فضا را كه آدمها در آن زندگي ميكنند بدون قواعد اخلاقي، حقوقي و اجتماعي اداره كرد. فقدان اين قواعد ميتواند موجب هرج و مرج و بحران در فضاي غيرمجازي هم بشود.
در سمينار ملي فضاهاي مجازي كه در دانشكده مطالعات جهاني شدن برگزار شد به خصوصيات اين فضا در تعامل با مسائل اخلاقي، حقوقي و اجتماعي پرداخته شد.
به اعتقاددكتر سعيدرضا عاملي، رئيس مركز پژوهش سياستهاي فضاي مجازي دانشگاه تهران، الزامات اخلاقي متعلق به كل هستي بوده و از يك حقيقت جهاني برخوردار است و تفاوتي بين فضاي فيزيكي و فضاي مجازي از اين جهت وجود ندارد و چه بسا بهدليل سرعت و دسترسيهاي فراگير افراد جامعه، قواعد اخلاقي ضرورت به مراتب بيشتري پيدا كنند.
ويژگيهاي خاص فضاي مجازي و تفاوت آن با فضاي فيزيكي باعث شده كه اين مسئله پيامدهاي فرهنگي و اجتماعي متفاوتي را ايجاد كند. تو در توشدن فرهنگها، تكثر متراكم فرهنگي، حضور همزمان فرهنگها در كنار يكديگر و حتي از بين رفتن مرز زبان با ظرفيتهاي ايجاد شده براي ترجمه اتوماتيك متنها، توسعه آزادي عمل در ابراز ايدهها، ارزشها و بازخوردهاي فكري نسبت به ديگري از نتايج فرهنگي اين فضا است.
دكتر سعيد رضا عاملي در پاسخ به اين سؤال كه بر چه قاعدههاي اخلاقي در فضاي مجازي بيشتر بايد تأكيد شود، ميگويد: ظرفيتهاي فضاي مجازي هم به لحاظ زمان و هم به لحاظ مكان و هم از نظر كار و محيط عمل، موجب ميشود جرم در بسياري از موارد از تكثر مجازي برخوردار شود، لذا اموري كه جنبه عام پيدا ميكند يعني در محيط مجازي در دسترس همگان قرار ميگيرد و يا ارسالهاي تعميم يافته موضوع جرم متكثر است موضوع جرمهاي كلان ميشوند، به اين معنا كه در فضاي غير مجازي جرمها شمردني است ولي در فضاي مجازي فوروارد يك ايميل، ويروس كه ميتواند دادههاي شما را هك كند، بسيار فراگير و متكثر است.
دكتر عاملي با اشاره به اينكه سايتهاي ديني بسياري بهدنبال كدگذاري اخلاقي براي كنترل فضاي مجازي هستند گفت: محيطهاي مجازي در معرض آسيبهاي ضد اخلاقي است كه همه جامعه انساني با عنوان دايره ممنوعات اخلاقي جهاني بر ضد اخلاقي بودن آن اشتراك نظر دارند.
اموري مثل فحشا و تصاوير اغوا كننده، قمار، دزدي هويت، هك كردن، ايميلهاي دروغين به منظور اغواي مالي، ورود به حريم خصوصي افراد، دزدي سرمايههاي مجازي و... از آن جملهاند.
شأن آدمي در فضاي مجازي
جامعه بشري زماني وارد عصر فضاي مجازي شده است كه زندگي در جهان فيزيكي براي بخش مهمي از مردم جهان با شأن انساني، آنگونه كه پيامبران و فيلسوفان و دانشمندان تعريف كردهاند، سازگار نيست. هنوز فقر، جهل، نابرابريهاي گسترده جنسيتي و نژادي و طبقاتي، بيعدالتي، پايمالشدن آزاديهاي فردي و اجتماعي، محروميت از حقوق فردي و اجتماعي، اشكال تازه ناامني و رنج بيهوده جنگهاي مدرن و بيمعنا، تخريب گسترده و جبرانناپذير محيطزيست و بسياري ديگر در زندگي انسانها حضور دارد.
به اعتقاددكتر شهيندخت خوارزمي، نايب رئيس انجمن ايراني مطالعات جامعه اطلاعاتي، جهان مجازي جهاني است مصنوع انسان و شايد مخلوقي در شأن انسان. اين فضاي بالقوه توان آن را دارد كه براي بخشي از چالشهاي دردناك بشر راه حل ارائه دهد. جهان مجازي بهدليل حضور انسان در آن و پيوندهاي ارگانيكياي كه با جهان فيزيكي دارد، از بعد اخلاقي متأثر از واقعيتهاي جهان فيزيكي است و از آن جمله واقعيتهايي است كه در شأن انسان نيست.
شئون انساني به معناي ارزشهاي متعالي جامعه بشري است كه در ارتباط با حقوق اساسي انسان قابل تعريف است. مهمترين سند براي معرفي اين شئون اعلاميه جهاني حقوق بشر است.
دكتر خوارزمي با اشاره به مواد مختلف اين اعلاميه كه ايران هم در تصويب آن مشاركت داشته است، گفت: اعلاميه در زماني تدوين شد كه پيدايش فضاي مجازي قابل تصور نبود و بهطور طبيعي، به نابرابريهاي برخاسته از واقعيتهاي مجازي - شكاف ديجيتال - توجه نشده است.
در اعلاميه جهاني حقوق بشر، به حق انسان در برخورداري از امنيت از جمله امنيت فيزيكي و امنيت اجتماعي و اقتصادي اهميت داده شد اما به امنيت اطلاعاتي اشاره نشده است.
دكتر خوارزمي با اشاره به اينكه حريم خصوصي در فضاي مجازي معناي متفاوتي دارد، گفت: فضاي مجازي، براي مناسبات و تعاملهاي انساني و اجتماعي، ساختاري شبكهاي، ميانفرهنگي و جهاني فراهم ميآورد.
شئون انساني درچنين فضايي، بر اصول و ارزشهايي از قبيل حرمت نهادن به تنوع و تفاوت، به معناي احترام به ديگري متفاوت و داراي حق يكسان براي حضور در فضاي مجازي، بردباري، تساهل و مدارا در برابر ديگران متفاوت در فضاي مجازي، دلسوزي، مهرورزي و همدلي متعالي، حرمت دوجانبه و چندجانبه، تمركز بر حقوق و مسؤليتهاي مشترك سيارهاي و كيهاني و از همه مهمتر، پرهيز از درجهبندي ارزشها و حذفگرايي متداول در فضاي فيزيكي استوار است.
دكتر خوارزمي در نهايت پيشنهاد داد براي رفع بيحرمتيها در درون سازمانها و آن بخش كه در بيرون از سازمانها - مربوط به فرهنگ، خانواده و...- رخ ميدهد اعلاميه حقوق بشر در فضاي مجازي تدوين شود.
دنياي مجازي در قانون
در سال 1383 ،3 لايحه مهم و مرتبط به هم و با عناوين حريم خصوصي، جرايم رايانهاي و آزادي اطلاعات به مجلس ارائه شد. از آن تاريخ تا كنون در سال 1388 قانون جرايم رايانهاي به تصويب رسيد و لايحه حريم خصوصي به كلي كنار گذاشته شد و قانون آزادي اطلاعات با وجود تصويب مجلس به واسطه اختلاف با شوراي نگهبان به مجمع تشخيص مصلحت ارجاع شده است.
اين قوانين براي اجرايي شدن، مشكلات زيادي پيش رو دارد. رضا باقرياصل، مدير دفتر فناوريهاي نوين مركز پژوهشهاي مجلس با اشاره به فقر نظري و قانوني در بسياري از امور مربوط به فضاي مجازي و نبود قوانين بستر ساز و پايهاي كه بتوانند قانون جرايم رايانهاي را مورد حمايت قرار دهند، ميگويد: بر اساس اين قانون كه به 2بخش ماهوي شامل عناوين مجرمانه و بخش شكلي شامل آيين دادرسي تفكيك شده است، قواعد حقوقي جديدي بر فضاي سايبر مترتب شده است.
باقري اصل گفت كه به رغم تصويب چنين قانوني بهدليل نبود و عدم تشكيل دادگاهي خاص براي جرايم رايانهاي و اينترنتي و فضاي مجازي، هنوز قابليتهاي اين قانون آشكار نشده و از سوي ديگر به جهت نبود قضات و حتي پليسهاي خاص اين شاخه از قانون، مشكلات فراواني گريبانگير اجراي اين قانون شده است.
الزامات كشور اينترنت
اما به اعتقاد عدهاي، كنترل اينترنت را نميتوان با چند توصيه اخلاقي در دست گرفت و از حريم خصوصي و عمومي افراد دفاع كرد.
نصرالله جهانگرد، عضو هيأت علمي مركز تحقيقات مخابرات از اين عده است. او ميگويد: كشوري به نام اينترنت، الزامات، قوانين و اخلاقيات خاص خود را ميخواهد. اين كشور ماهيتا با كشور واقعي تفاوت دارد و الزامات و قوانين و اخلاق خاص خود را ميطلبد.
در يك نگاه اجمالي توسعه حقوق در هر جامعهاي كه بر اساس گردش اطلاعات و شبكه (جامعه اطلاعاتي) شكل گرفته باشد، شامل تدوين و رعايت قوانين حقوقي كلاسيك و شناختهشده امروزي است كه اهم اين قوانين عبارتند از: قانون آزادسازي اطلاعات، قانون حفاظت و شخصيسازي داده، قانون دولت الكترونيك، قانون تجارت الكترونيك، قانون ارتباطات الكترونيك، قانون امضاي ديجيتال، قانون تداركات الكترونيك، قانون استفاده مجدد از اطلاعات بخش دولتي، قانون ماليات الكترونيك و....
جهانگرد ميگويد: آيا رعايت انتزاعي نكاتي چون حفظ حريم خصوصي، رعايت حق مالكيت معنوي، ترويج اطلاعات پاك، اعتمادسازي در فضاي سايبر، ايجاد اصل انكارپذيري و جلوگيري از نشر غير صحيح ميتواند آسودگي لازم براي متوليان فرهنگي جوامع جديد را ايجاد كند؟
وي معتقد است كه مهاجرت انسان به جامعه اطلاعاتي زماني تحقق مييابد كه مسائل حقوقي و اخلاقي آن جامعه نه با نگاه جامعه صنعتي فعلي بلكه با خصوصيات جامعه اطلاعاتي بررسي شود.
بر اساس آمار پايگاه nation state تا پايان سال 2008 بيش از يك ميليارد و 18 ميليون نفر از مردم دنيا از طريق اينترنت خانگي و يا محل كار به شبكه جهاني دسترسي پيدا كردهاند.
در ايران بر اساس آمار شركت مخابرات اين رقم به 21 ميليون نفر ميرسد.
اين دو گزارش معنايي جز ريشه دواندن سريع فضاي مجازي در زندگي و مناسبات اجتماعي افراد ندارد.
فضاهاي مجازي امكاني را براي اين يك ميليارد و 18 ميليون نفر به وجود آورده است كه بتوانند در همه جاي آن حضور داشته باشند و با هويتهاي واقعي يا خيالي به همسايهشان در برداشت محصول كمك كنند؛ كاري كه شايد در عالم واقعي حال و حوصله شال و كلاه كردن به نيت خير را نداشتند.
اما اين خاصيت فضاي مجازي است كه با كمترين انرژي به اندازه چند كليك تا خير يا شر فاصله داشته باشيم.
